Obilježavanje 9. januara kao Dana Republike Srpske u Banjoj Luci ponovo je otvorilo pitanje krivične odgovornosti nosilaca vlasti zbog nepoštivanja konačnih i obavezujućih odluka Ustavnog suda Bosne i Hercegovine.
U Banjoj Luci se danas održava centralna manifestacija obilježavanja 9. januara kao Dana Republike Srpske, iako je Ustavni sud Bosne i Hercegovine taj datum presudama iz 2015. i 2019. godine proglasio neustavnim. Ovaj potez izazvao je nove političke i pravne tenzije, ali i pitanje da li će odgovorni biti procesuirani.
Reakcija OHR-a i upozorenja institucijama
Ured visokog predstavnika (OHR) upozorio je da obilježavanje 9. januara predstavlja jasno nepoštivanje konačnih i obavezujućih odluka Ustavnog suda BiH. Kako je naglašeno, taj datum ne odražava kolektivno i zajedničko sjećanje u multietničkom društvu te ima diskriminatorni karakter.
Iz OHR-a podsjećaju da nepoštivanje odluka Ustavnog suda može predstavljati krivično djelo prema Krivičnom zakonu Bosne i Hercegovine, posebno kada se radi o nosiocima javnih funkcija, te da je odgovornost za postupanje na nadležnim organima za provođenje zakona.
Presude Ustavnog suda BiH
Ustavni sud BiH je 26. novembra 2015. godine, po apelaciji tadašnjeg člana Predsjedništva BiH Bakira Izetbegovića, utvrdio da je 9. januar kao Dan Republike Srpske neustavan. Sud je osporio sam datum, a ne pravo entiteta da ima svoj praznik.
Sud je dodatno naglasio da nije osporio pravo vjernicima da obilježavaju krsnu slavu Svetog Stefana, ali je jasno utvrdio da Dan Republike Srpske ne može biti 9. januar.
Uprkos zabrani, referendum o 9. januaru održan je 25. septembra 2016. godine, a Ustavni sud BiH je kasnije poništio njegove rezultate. Narodna skupština RS-a potom je usvojila poseban zakon o Danu Republike Srpske, koji je ponovo osporen.
Dana 29. marta 2019. godine, Ustavni sud BiH je i taj zakon proglasio neustavnim, ukinuvši odredbu kojom se 9. januar utvrđuje kao Dan Republike, navodeći da je u suprotnosti s Ustavom BiH, Evropskom konvencijom o ljudskim pravima i međunarodnim konvencijama protiv diskriminacije.
Historijska pozadina i kontroverze
Deveti januar se veže za 1992. godinu, kada je tadašnja Skupština srpskog naroda u BiH donijela deklaraciju o proglašenju Republike srpskog naroda BiH. Prvo rukovodstvo činili su Radovan Karadžić, Biljana Plavšić i Momčilo Krajišnik, koji su kasnije osuđeni pred Haškim tribunalom za ratne zločine.
Venecijanska komisija je ovaj datum označila kao diskriminatorski, ističući da je utemeljen na historijskim događajima važnim isključivo za jedan narod.
Riječ struke: pitanje krivične odgovornosti
Profesor ustavnog prava Davor Trlin ističe da sistematsko nepoštivanje odluka Ustavnog suda BiH ukazuje na duboku institucionalnu krizu vladavine prava.
– Krivična odgovornost za neizvršavanje odluka Ustavnog suda BiH jasno je propisana zakonom. Ne radi se o političkom, već o krivičnom pitanju. Problem je nedostatak političke volje i institucionalne hrabrosti da se zakon primijeni jednako prema svima, posebno kada su u pitanju najviši politički funkcioneri – naglašava Trlin.
On dodaje da postoje krivične prijave protiv Milorada Dodika i drugih funkcionera, te da Tužilaštvo BiH može djelovati i po službenoj dužnosti, s obzirom na javnu proslavu neustavnog praznika.
Prema njegovim riječima, odgovornost snosi i međunarodna zajednica, koja nije primijenila efikasne sankcije kako bi se osiguralo poštivanje sudskih odluka.
– Glavni problem nije jedna osoba, već sistem u kojem se politička volja suprotstavlja vladavini prava, čime se direktno ugrožava stabilnost Bosne i Hercegovine – zaključio je Trlin.